سواد اطلاعاتی با تاکید بر ارزیابی و گزینش منابع مناسب دریافت فایل

تعریف سواد اطلاعاتی

  • سواد اطلاعاتی عبارتست از ایجاد توانایی در افراد برای تشخیص زمان نیاز به اطلاعات، همچنین توانایی ذخیره کردن اطلاعات، ارزشیابی و استفاده مؤثر از آن.

لازم به ذکر است که وجود اطلاعات به تنهایی موجب مطلع و آگاه بودن نمی شود، مگر اینکه آنها تواناییهای لازم برای استفاده مؤثر از اطلاعات را کسب کرده  باشند

  • در حقیقت، سواد اطلاعاتی یک مهارت است، مهارتی که فرد را قادر می سازد نیاز اطلاعاتی خود را تشخیص دهد، اطلاعات مرتبط با آن را بیابد و به نحوی موثری به کار گیرد. سه وجه تشخیص، یافتن واستفاده موثر از اطلاعات وجوه غالب تمامی تعاریف ارایه شده برای سواد اطلاعاتی هستند. در واقع اگرچه دسترسی مستقیم و بدون واسطه کاربران به منابع اطلاعاتی افزایش یافته ولی افزایش دسترسی به معنای رسیدن به اطلاعات سودمند و مرتبط نیست و استفاده از آن لازمه برخورداری از سواد اطلاعاتی است.

در ویرایش 2016 «چارچوب سواد اطلاعاتی برای آموزش عالی» که توسط انجمن کتابخانه های دانشگاهی و پژوهشی آمریکا تدوین شده، تعریف جدیدی از سواد اطلاعاتی ارائه شده است:

  • «سواد اطلاعاتی مجموعه ای از توانمندی ها، فعالیت ها و جلوه هاست(بازتاب) که بر ارتقاء فهم افراد از فضای اطلاعاتی متمرکز است و با مهارت های بازیابی، تحلیل و کاربرد داده، اطلاعات، دانش در می آمیزد تا با مشارکت اخلاقی در جوامع آموزشی و علمی، پاسخگوی پرسش ها باشد و پرسش های نو و جدیدی را ایجاد کند»

ویژگی ها و توانایی های فرد با سواد اطلاعاتی

  • نوع، دامنه و میزان اطلاعات موردنیاز خود را تعیین کند.
  • به اطلاعات موردنیاز به طور مؤثر و کارآمد دسترسی پیدا کند.
  • اطلاعات و منابع اطلاعاتی را به طور نقادانه مورد ارزشیابی قرار دهد.
  • اطلاعات انتخاب شده را با دانش پیشین تلفیق کند.
  • اطلاعات را به طور مؤثر برای رسیدن به اهداف خاص استفاده کند.
  • مسائل اجتماعی، اقتصادی و حقوقی پیرامون استفاده و دسترسی به اطلاعات را از نظر اخلاقی و قانونی بداند.

نیاز اطلاعاتی چیست؟

دراصطلاحنامة کتابداری مدخل « نیاز اطلاعاتی » این گونه است:

  • واژة نیاز اطلاعاتی به نیازی اشاره می کند که باید از خدمات اطلاع رسانی یا از مواد و منابع اطلاعاتی تأمین شود. در اینجا فرض شده که استفاده از اطلاعات، نتیجة برآورده شدن نیاز اطلاعاتی است. چون نیاز اطلاعاتی در ذهن کاربر است، مستقیمًا مشاهده نخواهد شد و فقط با مشاهده اقلام اطلاعاتی مصرف شده یا پاسخهای سؤالات، قابل استنباط است. در بررسی نیازهای اطلاعاتی، فرد محقق برای شناسایی موضوعات مورد نیاز تلاش می کند.

شناسایی منابع اطلاعاتی

برخی از پایگاه های اطلاعاتی معتبر و دارای پوشش موضوعی پزشکی شامل موارد زیر است:

  • جستجوی مقالات فارسی:

(سامانه دانش گستر برکت) Magiran,  SID, Irandoc, Iranmedex

  • جستجوی مقالات انگلیسی:

PubMed, Google Scholar, Proquest,  Science Direct,  Scopus,  Web of science, Ovid,  Uptodate,  Cochran, ...Clinical Key

  • جستجوی اطلاعات بالینی و پزشکی مبتنی بر شواهد:

Uptodate,  Cochran, Clinical Key…

راهبرد جستجو

  • فرایندی است که از طریق آن فایلی مورد جستجو قرار می گیرد تا مدارک متناسب با نیاز کاربر شناسایی شود. این فرایند شامل چندین مرحله است که همان اجرای جستجو می باشد.
  • مدارک در اینترنت از طریق واژگان کنترل شده قابل بازیابی نیستند بنابراین نیاز به فنون خاصی است که منابع مرتبط را شناسایی کنیم.

رعایت اصول کلی جستجو

  • انتخاب کلیدواژه: تعیین مفاهیم کلیدی و مشخص کردن دقیق مترادفها و واژه های اعم و اخص همچنین جمع و مفرد
  • شروع با واژه های اخص و حرکت در آن
  • جستجوی مفهومی
  • استفاده از واژه های پیشنهادی موتور جستجو
  • جستجوی خاص: اسامی خاص (پدیدآورندگان یا قضیه خاص) عناوین مشخص (عنوان مدرک یا مجله)
  • استفاده از علامت " در اول و آخر عبارت

استراتژی های تاثیر گذار در جستجو

استفاده از انواع جستجو

  • جستجوی ساده یا پایه:

جستجوی کلیدواژه بدون استفاده از هیچ محدودگر مواجهه با انبوهی از اطلاعات ضریب بازیافت بالا و ضریب دقت پایین

  • جستجوی پیشرفته:

سفارشی کردن جستجو با استفاده از فیلد خاص و عملگرهای منطقی،محدودگرهای زمانی، مکانی، زبانی، و موضوعی.

کوتاه سازی

این عمل موجب افزایش دامنه جستجو می شود که معمولا با درج یکی از علامتهای زیر در ادامه کلمه ممکن می شود.

؟، *، #، $

عملگرهای بولی و همجواری

زیربنای منطق جستجو  در تمام نظام های بازیابی اطلاعات، منطق بولی است که برجسته ترین و مهمترین قابلیت موتورهای جستجو است. برخی از مهمترین عملگرها عبارتند از:

AND, OR, NOT, NEAR

ارزیابی منتقدانه و گزینش منابع مناسب

چرا ارزیابی؟

  • هزینه سودمندی
  • میزان پاسخگویی
  • تولید دانش جدید

دقت: روزآمدی اطلاعات

  • اطلاعات چه زمانی تولید شده و تاریخ حق کپی رایت آن چه زمانی است؟
  • تاریخ روزآمد سازی وب سایت چه زمانی است؟
  • آیا موضوع شما نیاز به اطلاعات جاری دارد یا اطلاعات قدیمی تر هم مورد قبول است؟

ربط: اهمیت اطلاعات برای نیازهای شما

  • آیا این اطلاعات به موضوع یا سوالات پژوهشی مورد نظر مرتبط است؟
  • آیا شامل اطلاعات پایه یا اطلاعات خاصی است؟
  • آیا این منبع کمک می کند تا اطلاعات پایه ای مکان یابی شود؟
  • آیا این اطلاعات شامل شواهد و مثال های خوبی است؟
  • آیا اطلاعات جدیدی می دهد یا گردآوری اطلاعاتی است که قبلا جمع آوری شده است؟
  • آیا به پژوهش ارزش می بخشد؟
  • آیا با اطلاعات جمع آوری شده قبلی ارتباط منطقی دارد؟

اعتبار منبع اطلاعات

  • چه کسی نویسنده/ ناشر یا پشتیبان محتوا است؟ آیا شخصی است که در آن حوزه دارای اعتبار است؟
  • آیا اعتبار نویسنده بر مبنای بیطرفی، کیفیت پژوهش، وابستگی های سازمانی یا ... است؟
  • آیا وابستگی سازمانی نویسنده در مکانی که مطالعه می کنید قابل شناسایی است؟
  • آیا این اطلاعات تحت نظارت قانون کپی رایت است یا از ایده های خلاقانه نشات می گیرد؟
  • آیا آدرس اینترنتی شامل اطلاعاتی راجع به نویسنده یا منبع است؟ مثلا :.com, .edu, .gov, .org, .net
  • آیا پدیدآورندگان قابل شناسایی هستند؟
  • آیا سیاست های پدیدآورندگان قابل شناسایی است؟

دقت: قابل اعتماد بودن، درست بودن محتوای اطلاعات

  • اطلاعات از کجا آمده است؟
  • آیا این اطلاعات کامل است؟ اشتباهات واضحی وجود ندارد؟
  • آیا اطلاعات با شواهد حمایت می شود؟
  • آیا می توان اطلاعات را در منابع دیگری یافت؟
  • آیا این اطلاعات با توجه به اطلاعات قبلی قابل باور است؟
  • آیا اطلاعات به نظر بی طرفانه است یا نه؟
  • آیا اشکالات نگارشی، املایی یا تایپی در اطلاعات وجود دارد؟

هدف: دلیل وجود اطلاعات

  • دلیل وجود اطلاعات چیست؟ برای آگاهی رسانی، آموزش، فروش یا ترغیب کردن؟ نکته : شکل ارائه اطلاعات می تواند به شما در شناسایی هدف اطلاعات ارائه شده کمک کند ( مثلا بروشور، مقاله، کتاب و ...)
  • آیا نویسندگان/ حامیان اهداف خود را به صورت واضح مشخص کرده اند؟
  • آیا اطلاعات واقعی است یا ایده است یا تبلیغاتی است؟
  • ایا نقطه نظرات، عینی و بی طرف ذکر شده است؟

محتوا: محتوای مطالب موجود

  • آیا موضوع به اندازه کافی پوشش داده شده است؟
  • آیا لینکهایی که در صفحه است به موضوع آن مربوط است؟
  • آیا لینکهای موجود در صفحه شما را به صفحه های فعال هدایت می کند؟
  • آیا سایت سهم خاصی در دانش موجود در آن موضوع دارد؟
  • آیا محتوای سایت برای شما ارزشمند است؟
  • سایت برای چه کسانی تدوین شده است و آیا نیازهای آنان را پوشش می دهد؟

اخلاق پژوهش

اخلاق پژوهش، یکی از جدیدترین و پُر مناقشه‌ترین شاخه‌های اخلاق کاربردی می‌باشد و به معنای بررسی امکان و شرایط رعایت قواعد و اصول اخلاقی در پژوهش‌های نظری و عملی است.

اخلاق پژوهش، شاخه‌ای از اخلاق حرفه‌ای است که به اصول اخلاقی که پژوهشگر بایستی از ابتدای ساماندهی تحقیق آنها را لحاظ کند، اشاره دارد. اما هر پژوهشگر، علاوه بر ضرورت رعایت وجه معرفت شناختی موضوع، باید قواعد اخلاقی را هنگام پیشبرد طرح پژوهشی خود رعایت کند.

مصداق های سرقت ادبی

  • استفاده بیش از چهار واژه متوالی یک منبع بدون به کارگیری نشانه‌های نقل قول (یعنی علائم "   " )
  • به کارگیری مطالب، ایده‌های دیگری و ارائه آن به عنوان کار خود
  • اتخاذ عقیده، پیشنهاد یا حتی عبارتی خاص از فردی دیگر بدون ذکر منبع، با القای گمانی باطل به خواننده که عقیده اصلی از آن نگارنده است
  • با تغییراتی ساختاری جزئی و افزودن یا حذف واژه‌هایی چند، که به تغییرات نمودی کار ارائه شده نسبت به کار اصلی می‌انجامد
  • تغییر یا ترجمه متنی اصلی بدون ذکر منبع است. بدین مفهوم که ایده اصلی متن، با تغییراتی چند، بدون اشاره به منبع اولیه، به کار برده می‌شود.
  • عدم ذکر نام نویسنده‌ای که مطالب از او نقل و برگرفته شده است
  • مواردی که نام منبع در آنان تنها برای بخشی از مطالب کپی برداری شده به کار گرفته شده است
  • کاربرد مجدد بخش‌هایی با اهمیت و یکسان از کار خود نگارنده بدون ذکر کار اولیه است.  بازسازی فریبنده
  • سرقت علمی ترجمه به دو شکل: الف) بهره گیری و ترجمه بخشی از کار دیگران بدون ذکر نام منبع اصلی (ترجمه­ی بخشی)؛ ب) استفاده از ترجمه‌ای پیشین با تغییری صوری در چند واژه بدون ذکر منبع و ثبت آن به نام خود.

استناد دهی و سبک های مختلف استناد

  • استناد یعنی یادداشت ارجاعی به اثری که از آن عبارتی یا جمله ای (به صورت مستقیم یا غیر مستقیم) نقل شده است یا ارجاعی به یک اثر یا یک منبع موثق به منظور اثبات صحت یک مطلب یا یک نظر.
  • شیوه های استناد دهی

اغلب شیوه های استنادی مبتنی بر مقتضیات رشته ای تدوین شده اند. اما انتخاب شیوه استنادی می تواند تحت تاثیر عوامل زیر قرار گیرد:

  • مقتضیات رشته
  • استاندارد محل تحصیل یا نشریه
  • ترجیح فردی

در پاسخ به این سوال که کدام شیوه استنادی متناسب با کدام رشته است، و یا کدام یک بهتر است، قطعیتی وجود ندارد.

سبک های مختلف استناد دهی

  • سبک استنادی APA انجمن روانشناسی آمریکا بیشتر در حوزه های روان شناسی، علوم تربیتی، کتابداری و اطلاع رسانی، مشاوره و رشته های مشابه استفاده می شود.
  • سبک استنادی هاروارد(Harvard) که در حوزه های بهداشت، پرستاری و مامایی استفاده می شود.
  • سبک استنادی ونکوور (Vancouver) بشتر در حوزه پزشکی استفاده می شود.
  • سبک استنادی (IEEE) در حوزه های مهندسی برق و الکترونیک استفاده می شود.
  • سبک استنادی انجمن زبان نوین (MLA) بیشتر در حوزه های علوم انسانی استفاده می شود.

نرم افزارهای استناد دهی و ساختار کلی آنها

  • ذخیره دستی و خودکار اطلاعات در ساختار بانک اطلاعاتی
  • تهیه فهرست‌ موضوعی از منابع اطلاعاتی
  • جستجوی مستقیم در بانکهای اطلاعاتی اینترنتی
  • امکان جستجوی اطلاعات ذخیره شده
  • امکان ذخیره سازی فایلهای غیرمتنی
  • به اشتراک گذاشتن اطلاعات
  • امکان اخذ خروجی مراجع بر حسب ساختار مرجع نگاری نشریات علمی
  • برقراری ارتباط با نرم افزارهای ویرایشگر متن
  • برقراری ارتباط با فایلهای تمام‌متن منابع علمی از طریق اینترنت

چند نرم افزار مطرح در مدیریت منابع

  • Mendeley
  •  Zotero
  • EndNote
  • Citavi
  • RefWorks